نویسنده: شاداب «ضیائی»  1397 /  9 / 24

افغانستان کشوریست محاط به خشکه و همیشه در تلاش آنست تا با جهان از طریق بنادر آبی وصل گردد. راه های تجارتی جهانی و منطقه با گذشت هر سال بنا بر ضرورت وسعت پیدا میکند و کشورهای مختلف را با هم وصل می نماید. راه های ترانزیتی و انتقال سرمایه ، اموال ، کالاها و تکنالوژی معاصر از کشورهای پیشرفته صنعتی به کشور های عقب مانده و رو به انکشاف، تغییرات زیادی در سرحدات ، راه های مواصلاتی و ترانزیتی بوجود آورده است. اگر چه پروسه جهانی شدن شاید چالش های مثل راه های مواصلاتی را برای قاچاق انسان و مواد مخدر، تروریزم منطقوی و بین المللی بوجود آورد؛ اما رشد اقتصادی، همکاریهای بین المللی، ترانزیت، انتقالات کالاهای مورد ضرورت ملت ها را مهیا میسازد.

راه لاجورد ما را با آبهای آزاد و کشور های صنعتی جهان وصلخواهد نمود، این مسیر ترکمنستان، آذربایجان و گرجستان را به دریای سیاه و گذشته ازترکیه، افغانستان را به آبهای آزاد وصل می نماید. راه لاجورد جاده تاریخی بوده کهحدود دو هزار سال قبل لاجورد بدخشان در شمال شرق افغانستان از این مسیر به کشورهای آسیای میانه و اروپا انتقال میافت.

لاجورد از افغانستان آغاز می یابد و به ترکمنستان و سپس از مسیر باکو آذربایجان و گرجستان ختم و از آنجا به مسیر ترکیه و بعداَ به اروپا وصل میشود. این مسیر یکی از کوتاه ترین و ساده ترین راه های برای افغانستان شناخته شده است، زیرا از افغانستان تا ترکمنستان و از باکو الی ترکیه راه آهن هم وجود دارد. حالا با ایجاد راه لاجورد این مسیر باهم به سادگی وصل میشود.

طبق گفته مسولین کالاهای تجارتی در مسیر مذکور با اسناد وتعرفه های قبلاَ معرفی شده در کمرگ های این راه به صورت هماهنگ عمل مینمایند یعنیاسناد گمرکی در جلسات سالانه کشور های ایجاد کننده راه لاجورد طرح ریزی میگردد.آگاهانبه این باور اند که ارزیابی های دولت افغانستان مبنی بر انتقال اموال از طریق بندرکراچی به جلال آباد در حدود ۱۴ روز سپری میشود و مصارف یک کانتینر کالا بیشتر  از ۵ هزار دالر تمام میشود از مسیر قزاقستان که۶۲۰۰ کیلو متر مسافه دارد در حدود ۴ هزار دالر و از مسیر بندر تورغندی تا ترکیهیعنی راه لاجورد ۲۲۰۰ کیلومتر در حدود ۳۲۰۰ دالر مصارف خواهد داشت.افغانستان ازاین مسیر نفع بسیار زیادی خواهد برد و حتی افغانستان را با اروپا از نزدیکترین وارزانترین مسیر وصل می نماید. 

نویسنده: شاداب «ضیائی»         1397 / 9 / 19

مقدمه

کاهش ارزش پول و بی‌ثباتی آن در برابر اسعار خارجی در یک کشور، اثراتی بالای نرخ مواد داخلی و خارجی در آن کشور می‌گذارد و در اقتصاد آن کشور دارای حایز اهمیت بیشتر می‌باشد.

افغانستان که با چالش‌های بی‌ثباتی سیاسی و امنیتی روبه‌رو است، از جمله کشورهای به شمار می‌رود که پول آن از ثبات لازم برخوردار نیست و وضعیت اقتصادی در کشور نیز همواره به دلیل وضعیت ناگوار سیاسی و امنیتی در حالت بدی قرار داشته است.

ازرش پول افغانی از چند سال به این‌سو، به خصوص در زمان حکومت وحدت ملی سیر نزولی داشته و در حال حاضر به پاپین‌ترین حد خود رسیده است. در کل، ارزش افغانی در مقابل اسعار خارجی بخصوص دالر امریکایی، بعد از چاپ پول جدید در سال ۲۰۰۳ میلادی، تا این اندازه کاهش نیافته بود. آنچه که باعث به وجود آمدن مشکلات در عرصۀ اقتصادی گردیده و زندگی مردم را زیر سایۀ خود در آورده است.

کاهش ارزش پول افغانی در برابر دالر آمریکائی

از آنجا که نابسامانی های چند دهه گذشته پیکر اقتصادی کشور را متحمل خسارات بیشمار نموده و اقتصاد کشور را  به اقتصاد وارداتی – مصرفی تبدیل گردانیده است و از طرف دیگر کاهش ارزش پول ملی در مقابل اسعار باعث افزایش بهای کالا های وارداتی گردیده است. ضمناَ نرخ تبادله در افغانستان همواره دستخوش نوسانات قرار گرفته که این امر با درنظرداشت شرایط نا به سامان اقتصادی زیان های جبران ناپذیری را بالای افراد جامعه تحمیل و رفاه اقتصادی شان را از طریق کاهش قدرت خرید شان کاهش داده است.

افغانستان کشوری است که در طول تاریخ به دلیل چالش‌های سیاسی و امنیتی، اقتصاد آن همواره مورد بی‌توجهی حکومت‌های وقت قرار گرفته است. سیاست‌های غیرمؤثر حکومت‌ها باعث شده که اقتصاد کشور از رشد لازم باز بماند و پول این کشور نیز ارزش خود را حفظ کرده نتواند.

بعد از سال ۲۰۰۱م و تشکیل نظام جدید در افغانستان تا روی‌کار آمدن حکومت وحدت ملی در طول نزدیک به یک‌ونیم دهه گذشته، ارزش افغانی در مقابل یک دالر امریکایی از ۴۶ الی ۵۷ افغانی بود که این ثبات نسبی نیز بیشتر به دلیل حضور نیروهای خارجی، جامعۀ جهانی، سازمان‌ها، موسسات و انواع مختلف اداره‌های خارجی در کشور بود.

در زمان مبارزات انتخابات ریاست جمهوری سال ۲۰۱۴م، ارزش افغانی در مقابل یک دالر امریکایی در طول چند ماه به گونۀ اوسط ۵۷.۲۲ افغانی بود، اما بعد از تشکیل حکومت وحدت ملی تا آخر ۲۰۱۴م ارزش افغانی در مقابل یک دالر امریکایی ماهانه به گونۀ اوسط به ۵۸.۱۸ درصد رسید. در اوایل سال ۲۰۱۵م دوباره ارزش افغانی در مقابل دالر خوب شد، چنانچه در ماه جنوری این سال ارزش پول افغانی در مقابل یک دالر ۵۷.۷۶ افغانی و در ماه فبروری ۵۷.۴ افغانی بود.

پس از دو ماه نخست سال ۲۰۱۵م، پول افغانی ارزش خود را در مقابل دالر به شدت از دست داد و در اواخر همین سال ارزش یک دالر امریکایی در مقابل افغانی به ۶۷.۲۵ افغانی رسید. این وضعیت در سال ۲۰۱۶م و ۲۰۱۷م نیز به گونۀ بطی ادامه داشت.

کاهش ارزش پول داخلی به معنی افزایش قیمت پول خارجی به پول داخلی یا تقلیل ارزش پول داخلی به پول خارجی است. به این مفهموم است که با پول بیشتر داخلی مقدارکم تر امتعه خارجی را میتوان بدست آورد. در ربع دوم سال مالی 1397 به طور اوسط نرخ تبادله فی دالر 71.15 افغانی بوده که این نرخ در ربع سوم سال مالی به 73.56 افغانی افزایش یافته و اخیراَ در ماه میزان بطور اوسط  به 75.70  افغانی سیر صعودی خود را طی نموده است.

 

علل کاهش ارزش پول افغانی مقابل اسعار

قبل از هر دلیل دیگر، بی‌ثباتی در ارزش پول داخلی، نشانه‌ای از بی‌ثباتی در ساختار زیربنایی اقتصاد است. اقتصادهایی که با مشکل تولیدات مواجه‌اند، همیشه در معرض نوسانات شدید نرخ ارز قرار می‌گیرند. به همین دلیل کاهش شدید در ارزش پول افغانی نیز وابسته به بی‌ثباتی در عرصه اقتصاد واقعی تولید، استخدام، سرمایه‌گذاری و مصرف  است.

عوامل مختلف در کاهش ارزش پول افغانی تاثیر گذار بوده که ذیلاً به مهمترین آنها اشاره میکنیم:    

  1. انتقال غیر قانونی (قاچاق) دالر از افغانستان

کشور های منطقه و همسایه افغانستان همواره نیازهای دالری خود را از بازارهای پولی افغانستان تا حدی مرفوع می کنند بناَ خروج و قاچاق مبالغ هنگفت سعر دالر از افغانستان سبب کاهش ارزش پول افغانی گردیده است که در این قسمت عدم همکاری مردم باعث تشدید بی ثباتی نیز شده است.

  1. کسر بیلانس تجارتی و بیلانس تادیات

عامل دیگر اقتصادی برای افت ارزش افغانی در بازار وجود کسر در بیلانس تادیات و بیلانس تجارت افغانستان است. در حال حاضر بر اساس گزارش اداره ملی احصائیه و معلومات در سال 1396 مجموع واردات افغانستان بالغ به 7.79 میلیارد دالر  و مجموع صادرات افغانستان 832 میلیون دالر میباشد  قابل ذکر است که بلند بودن واردات به نسبت صادرات سبب کاهش ارزش پول افغانی می شود.

در بیلانس تجارت کسر به سطح بالای آن وجود دارد، این به این معنا است که تقاضای جدی برای اسعار خارجی در افغانستان وجود دارد بخاطریکه با آن واردات صورت می‌گیرد، فکتور مهم دیگر بی‌ ثباتی سیاسی و دیدگاه مثبت و منفی مردم نسبت به آینده است که تاثیر فکتور سیاسی به مراتب بیشتر از اقتصادی آن است.

  1. رفتن حجاج برای حج

یکی از عوامل دیگر کاهش در ارزش پول افغانی رفتن حجاج به عربستان سعودی برای ادای فریضه حج است. وقتی حجاج از افغانستان بطرف عربستان میروند یک مقدار پول دالر با خود انتقال میدهند، یعنی افغانی را باید به دالر تبادله کنند و دالر با خود داشته باشند، گفته میشود مصارف فی حاجی در حدود 2700 دالر میباشد که بر اساس گزارش سال 1397 وزارت حج و اوقاف به تعداد 25 هزار نفر برای ادای فریضه حج به عربستان سعودی رفتند که در مجموع حدود ۶۷.۵ میلیون دالر امریکایی توسط این افراد سالانه تقاضا میشود و نتیجه آن این است که عرضه دالر در بازار کاهش یافته و ارزش دالر افزایش می یابد و در مقابل ارزش افغانی کاهش می یابد.

ناگفته نباید گذاشت که سالانه برای زیارت کربلا ، سیاحت، مهاجرت، تحصیلات و درمان بیماران در خارج از کشور مبالغ هنگفت اسعار از کشور خارج میگردد که خود سبب کاهش ارزش پول افغانی در بازار های افغانستان گردیده است.

  1. انجام مبادلات با اسعار

زمانی پول ملی یک کشور میتواند پایدار باشد که در گام نخست در تمام مبادلات داخلی کشور استفاده گردد. اما بدبختانه افغانی نه تنها که در خارج از افغانستان قابل اعتماد نبوده در داخل کشور نیز با وجود تلاش های حکومت افغانستان و باوجودیکه انجام مبادلات با اسعار خارجی بر اساس قانون د افغانستان بانک جرم پنداشته میشود، ما شاهد بکارگیری گسترده اسعار خارجی در افغانستان از سوی اشخاص هستیم. در افغانستان مبادلات بزرگ اقتصادی اغلباَ با دالر و کلدار برخلاف قانون صورت میگیرد، یعنی مردم کشور نیز در کاهش ارزش پول افغانی دخیل هستند.

۵. بلند رفتن ارزش دالر در بازار‌های جهانی

در کنار سایر عوامل، در حال حاضر پول دالر در برابر تمام پول‌های جهان بلند رفته و این وضعیت بالای ارزش پول افغانی نیز تاثیر گذاشته است. به گونۀ مثال، چندی قبل بانک مرکزی افغانستان اعلام کرد که یک روپیه پاکستانی ارزشش را در مقابل دالر ۶ درصد، یک روپیه هندی نیز ۴ درصد و یک ریال ایرانی ۱۲ درصد ارزش خود را در مقابل دالر از دست داده، در حالیکه قیمت افغانی فقط ۴ درصد کاهش یافت است.

۶. شرایط خراب اقتصادی

 با آن‌که در زمان حکومت وحدت ملی شماری از پروژه‌های زیربنایی تکمیل و یا هم افتتاح گردید که عواید حکومت بیشتر شده که در آن تا اندازۀ بیشتر وضع مالیه بر کردیت مصرفی شبکه‌های مخابراتی نقش داشت؛ اما در کل وضعیت اقتصادی کشور نسبت به یک‌ونیم دهۀ گذشته روز به روز خراب‌‌تر گردیده میزان بی‌کاری به اوج خود رسیده و صدها هزار جوان افغان از طریق راه­های خطرناک راهی اروپا شدند، کشور با فرار سرمایه‌ها روبه‌رو شد و رشد اقتصادی کشور نیز کاهش پیدا کرد.

۷.شرایط خراب امنیتی و سیاسی

 در حال حاضر مهم‌ترین مانع در برابر رشد اقتصادی و ثبات در ارزش پول افغانی، معضل ناامنی‌ها، تشدید روزافزون جنگ و عدم موجودیت ثبات سیاسی در افغانستان پنداشته می‌شود. افغانستان در حال حاضر در بدترین وضعیت امنیتی و سیاسی قرار دارد؛ اختلافات داخلی میان سیاسیون کشور و تشدید جنگ از سوی گروه‌های مخالف مسلح دولت از جمله مواردی اند که عرصۀ اقتصادی کشور را زیر سایۀ خود در آورده است. بنابراین، تا زمانی که وضعیت امنیتی و سیاسی افغانستان بهبود نیابد، بیرون رفت از معضل کنونی اقتصادی نیز دشوار خواهد بود.

۸.ارزش مصنوعی پول افغانی

 یکی از دلایل مهم دیگر کاهش ارزش پول افغانی، سیاست‌ به لیلام گذاشتن دالر در بازار است. این سیاست با آنکه جریان پول افغانی در داخل کشور و از طریق آن کنترول قیمت‌ها و نرخ تبادلۀ افغانی در مقابل اسعار خارجی بخصوص دالر را تا اندازه‌ی کنترول می‌کند؛ اما عملا ارزش پول افغانی را برای کوتاه‌مدت و بطور مصنوعی حفظ می‌کند.

۹. فساد اداری گسترده

فساد اداری مهمترین چالش سر راه حکومت حاضر افغانستان است، افغانستان همواره در لست فاسد ترین کشورهای جهان رده بندی میشود. جامعه بین الملل نیز در کانفرانس های متعدد بر شرط از بین بردن فساد اداری ادامه کمکها را تعهد کرد. فساد اداری سه علت اساسی دارد: علت اول عدم ثبات سیاسی امنیت، علت دوم روی کار آمدن افراد ناشایسته، غیر مسلکی و فاسد در راس حکومت، علت سوم آن عدم اراده و نبود یک ستراتیژی جامع دقیق و کارا برای از بین بردن فساد اداری است.

۱۰. کاهش و خروج نیروهای نظامی خارجی

در سالهای قبل از ۲۰۱۴ یکتعداد زیادی نیروهای نظامی امریکا و کشورهای عضو ناتو در افغانستان مستقر شدند. طبیعی است این نیروها برای هزینه های گزاف نظامی خود نیاز به وارد کردن دالر به افغانستان داشتند. این جریان عرضه پول دالر را در افغانستان افزایش داده بود و وقتی نیروهای نظامی کشورهای خارجی از افغانستان بیرون شدند عرضه دالر نیز در افغانستان کاهش یافت که این کاهش در عرضه دالر موجب کاهش ارزش پول افغانی شد.

۱۱. کاهش سرمایه گذاری خارجی و داخلی

طوریکه واضیح است افغانستان در سال آخر حکومت وحدت ملی قرار دارد، انتخابات ۹۳ نه تنها موجب سقوط اقتصاد در داخل کشور شد بلکه فرار سرمایه را افزایش داد، بر اساس گزارشها از آغاز انتخابات تا امروز یک مقدار گزاف سرمایه از کشور فرار کرده است، بعد از بوجود آمدن حکومت وحدت ملی زمانیکه سرمایه گذاران خارجی فضا را ناهماهنگ، دگرگون و بی ثبات یافتند از سرمایه گذاری در داخل افغانستان جلوگیری نمودند. براساس گزارش تازه اتاقهای تجارت و صنایع افغانستان از آغاز کار حکومت وحدت ملی تاکنون هیچ سرمایه گذاری گسترده خارجی در افغانستان صورت نگرفته است. فرار سرمایه در کشور سبب کاهش عرضه پول دالر در کشور میشود و در نهایت باعث کاهش ارزش افغانی در بازار میگردد.

۱۲. عوامل روانی

 تبلیغات تشدید فعالیتهای داعش درافغانستان وخرابی وضع امنیتی درگوشه وکنار کشور، آیندۀ نامعلوم را دربرابر مردم قرارداده ومردم رابه تشویش خرابی وضع مواجه ساخته است که درنتیجه اکثریت متشبثین ، تجاروسرمایه گذاران نمی خواهند سرمایۀ خود را به خطر انداخته و بکار خود ادامه دهند. این امر تأثیر منفی بالای فعالیت های آنها گذاشته وآنها وا داشته تا پولهای دست داشتۀ خویش را به دالر تبدیل نمایند. چنانچه ما شاهد کند شدن فعالیتهای ساختمانی وسایر سکتور های زیربنایی هستیم.

 

پیامدهای کاهش ارزش پول افغانی

۱. در مورد کشوری که تولید کننده آن وابسته به واردات کالاهای سرمایه ای و واسطه ای از خارج می باشد، با کاهش ارزش پول ملی، هزینه تمام شد کالای تولید شده بلند رفته و قدرت رقابتی کالای تولیدی را در داخل و خارج از کشور کاهش خواهد داد. و در واقع این امر به رکود اقتصادی در بخش زراعت و صنعت منتهی می شود که در نهایت به کاهش ظرفیت تولیدی کارخانه ها و بیکاری و معضلات اجتماعی که در پی آن حاصل خواهد شد؛ می انجامد.

۲. در بخش کالای نهایی و مصرفی نیز که به صورت مستقیم وارد می شود، با کاهش ارزش پول ملی، قیمت آن افزایش خواهد یافت و اگر مشابه آن و یا نزدیک به کیفیت آن در داخل تولید نشود، باعث پائین آمدن رفاه اجتماعی شده زیرا افراد جامعه مجبور هستند کالاهای کمتری خریداری کنند و اگر ضروری باشد باید از سایر هزینه های خود بکاهند تا بتوانند آن کالاها را تامین کنند.

۳. با کاهش ارزش پول ملی، قیمت ها افزایش پیدا می کند و قدرت خرید مردم کم می شود، در حالیکه عاید بالا نمی رود، این امر نوعی پیامدهای اجتماعی ( از قبیل سرقت، قتل، اختطاف وغیره جرایم جنائی) را به دنبال دارد.

۴. پیامد دیگر کاهش ارزش پول ملی در این شرایط، می‌تواند کاهش تدریجی و چشم گیر اعتماد مردم به دولت و سقوط اعتبار دولت در افکار عمومی باشد. با افزایش قیمت‌ها، فقر و مشکلات ناشی از آن فشار سختی بر مردم تحمیل می‌کند و ناتوانی دولت در مهار و بر طرف ساختن این فشارها، سبب کاهش اعتماد مردم به رهبران و دولت مردان می‌گردد.

۵. کاهش ارزش پول افغانی باعث نگرانی، اضطراب و تحمیل فشار مضاعف اقتصادی، اجتماعی و روانی بر شهروندان کشور شده است، ضمناَ نگرانی‌های جدی را در میان بازرگانان نیز برانگیخته است. در حال حاضر نرخ مواد ارتزاقی و بسیاری اموال وارداتی دیگر بلند رفته و نگرانی های زیادی را در جامعه به وجود آورده است.

نتیجه گیری

عوامل و فاکتور های مختلف در کاهش ارزش پول افغانی مقابل دالر تاثیر گذار بوده که برخی از آنها عبارت اند از: عدم ثبات سیاسی و امنیت، فساد گسترده اداری، کاهش سرمایه گذاری های خارجی، سیاست نامعقول لیلام اسعار، کسر بیلانس تجارت و تادیات، کاهش کمک های خارجی و غیره میباشند.

پیامدهای کاهش ارزش پول افغانی مقابل اسعار بخصوص دالر عبارت اند اند از مشکلات اقتصادی و اجتماعی از قبیل رکود اقتصادی، افزایش بیکاری، فشار های روانی، کاهش باور و اعتماد مردم نسبت به دولت، و بالآخره پائین آمدن رفاه اجتماعی میباشد.

پیشنهادات

۱- به منظور جلوگیری از کسر بیلانس تجارت، افغانستان میتواند با طرح سیاست های اقتصادی موثر از تولیدات داخلی و صادرات کشور حمایت کند و به این ترتیب از کاهش ارزش افغانی تا حدودی جلوگیری کند.

۲- ثبات ارزش پول افغانی از طریق تامین ثبات سیاسی و تامین امنیت ایجاد گردد.

۳- به منظور استقرار ارزش پول افغانی باید سیاست های معقول پولی و مالی از سوی اعمال کننده گان آنها اتخاذ گردد.

۴- حکومت باید جهت جلوگیری از کاهش ارزش پول افغانی در برابر اسعار خارجی، مارکیت های پولی کشور را بطور جدی تحت کنترول قرار دهد.

۵- به منظور جلوگیری از کاهش ارزش پول افغانی دولت افغانستان بستر سازی مناسب برای جلب و جذب سرمایه گذاری های خارجی نماید.